- مقدمه
مایکوتوکسین‌ها از مهم‌ترین آلاینده‌های شیمیایی در زنجیره تولید خوراک دام هستند و می‌توانند سلامت، رشد و عملکرد تولیدی حیوانات را تحت تأثیر قرار دهند. در کمیسیون اروپا، کنترل آفلاتوکسین‌ها در خوراک دام بر اساس مقررهDirective ۲۰۰۲/۳۲/EC on undesirable substances in animal feed و اصلاحات آن انجام می‌شود. در مقابل، برای پایش و کنترل سایر مایکوتوکسین‌های مهم در خوراک دام، کمیسیون اروپا توصیه نامه Commission Recommendation (EU) ۲۰۲۶/۱۸۰۱ را منتشر کرده است که در آن مقادیر راهنما (Guidance Values) برای دئوکسی‌نیوالنول (DON)، زیرالنون (ZEN)، اکراتوکسین A (OTA)، سموم T-۲ و HT-۲ و فومونیزین‌های B1 و B2 ارائه شده است. نکته مهم این است که این سند یک Regulation یا «مقرره الزام‌آور» نیست؛ بلکه یک توصیه‌نامه (Commission Recommendation) است. بنابراین از نظر ماهیت حقوقی با یک Regulation اتحادیه اروپا یکسان نیست.
جهت دانلود توصیه نامه Commission Recommendation (EU) ۲۰۲۶/۱۸۰۱ و مقرره Directive ۲۰۰۲/۳۲/EC on undesirable substances in animal feed کلیک فرمایید.
حدود مجاز توصیه‌شده در این سند، می‌تواند به‌عنوان یک مرجع فنی برای کنترل و ارزیابی مایکوتوکسین‌ها در مواد اولیه و خوراک مورد استفاده در کارخانه‌های تولید خوراک دام و همچنین در واحدهای دامپروری مورد توجه قرار گیرد. این توصیه‌نامه از ۱ ژوئیه ۲۰۲۷ جایگزین توصیه‌نامه‌های ۲۰۰۶/۵۷۶/EC و ۲۰۱۳/۱۶۵/EU می‌شود و برای برخی مقادیر مربوط به ذرت، سورگوم، سویا، آفتابگردان و فرآورده‌های آنها، تاریخ اعمال ۱ اکتبر ۲۰۲۷ تعیین شده است [۱].
پنج گروه مایکوتوکسین تحت پوشش این توصیه‌نامه عبارت‌اند از (جدول1):
جدول ۱ – پنج گروه اصلی مایکوتوکسین‌های Commission Recommendation (EU) 2026/1801
| گروه مایکوتوکسین | اختصار | ترکیبات مورد ارزیابی |
| دئوکسی‌نیوالنول | DON | Deoxynivalenol |
| زیرالنون | ZEN | Zearalenone |
| اکراتوکسین A | OTA | Ochratoxin A |
| T-۲ و HT-۲ | T-2/HT-2 | T-2 toxin + HT-2 toxin |
| فومونیزین‌ها | FUM | Fumonisin B1 + B2 |
مهم‌ترین نکات این توصیه‌نامه را می‌توان در سه محور خلاصه کرد:
۱. وابستگی مقدار مجاز توصیه‌شده به گونه جانوری
حدود مجاز توصیه‌شده برای بسیاری از خوراک‌های کامل، با توجه به گونه و حساسیت حیوانی تفکیک شده‌اند. بنابراین دیگر نمی‌توان برای بسیاری از موارد، یک مقدار واحد را بدون توجه به گونه حیوانی در نظر گرفت.
۲. پایش همزمان مایکوتوکسین‌ها
توصیه‌نامه جدید تأکید می‌کند که نمونه‌ها برای هر پنج گروه مایکوتوکسین مورد آزمون قرار گیرند تا میزان پایش همزمان (Co-occurrence) مشخص شود [۱]. این رویکرد در توصیه‌نامه ۲۰۱۳/۱۶۵/EU نیز برای T-۲/HT-۲ و برخی مایکوتوکسین‌های دیگر مطرح شده بود، اما در توصیه‌نامه جدید به هر پنج گروه گسترش یافته است [۲].
۳. سختگیرانهتر شدن حدود مجاز پیشنهادی
مقادیر جدید بر اساس داده‌های جدید پایش مایکوتوکسین‌ها و ارزیابی‌های علمی EFSA بازنگری شده‌اند و برای برخی مواد اولیه و گونه‌های حیوانی کاهش قابل توجهی داشته‌اند. البته این تغییر در همه موارد به معنی کاهش مقدار نیست و در برخی موارد مقادیر بدون تغییر مانده یا برای گروه‌هایی که قبلاً مقدار اختصاصی نداشتند، مقدار جدید تعیین شده است [۱].
کنترل آفلاتوکسین B1 در خوراک تحت اسناد قانونی و مقررات جداگانه اتحادیه اروپا انجام می‌شود؛ بنابراین، این مقاله صرفاً پنج گروه مایکوتوکسین تحت پوشش Recommendation (EU) ۲۰۲۶/۱۸۰۱ را بررسی می‌کند. [۱].
- مهم‌ترین تغییر مفهومی
تمام مقادیر توصیه‌نامه اروپا بر مبنای خوراک با رطوبت ۱۲ درصد بیان شده‌اند [۱]. جدول کامل مقادیر در متن اصلی Recommendation (EU) ۲۰۲۶/۱۸۰۱ قابل مشاهده است. بر اساس مقادیر، یکی از قابل توجه‌ترین تغییرات مربوط به OTA است؛ مقدار توصیه‌شده برای غلات و فرآورده‌های غلات از ۰.۲۵ به ۰.۰۵ mg/kg کاهش یافته است. همچنین برای فومونیزین‌ها، مقدار توصیه‌شده در خوراک کامل طیور، به‌جز بوقلمون و اردک، از ۲۰ به ۲ mg/kg رسیده است. در مورد DON نیز مقدار مربوط به خوراک کامل خوک از ۰.۹ به ۰.۷ mg/kg کاهش یافته است [۳,۱].
در کنار این کاهش‌ها، نکته مهم‌تر، افزایش تفکیک حدود توصیه‌شده بر اساس گونه حیوانی است. برای مثال، مقدار توصیه‌شده DON در خوراک کامل در سال ۲۰۲۶ برای خوک ۰.۷، برای اسب ۳.۵، برای جوجه گوشتی و بوقلمون ۱.۰ و برای آبزیان ۰.۵ mg/kg تعیین شده است [۱]. در توصیه‌نامه ۲۰۱۳/۱۶۵/EU، برای T-۲ و HT-۲ مقادیر indicative levels عمدتاً با هدف پایش و جمع‌آوری داده تعیین شده بود؛ برای مثال مقدار ۲۰۰۰ µg/kg برای محصولات آسیاب جو دوسر مورد استفاده در خوراک و ۲۵۰ µg/kg برای خوراک ترکیبی، به‌جز غذای گربه، تعیین شده بود [۲].
- تغییرات پنج گروه مایکوتوکسین
«حدود مجاز توصیه‌شده» با «حداکثر مجاز قانونی» یکسان نیست. با وجود استفاده گسترده از این مقادیر در ارزیابی خوراک، باید به ماهیت حقوقی سند توجه داشت. Recommendation (EU) ۲۰۲۶/۱۸۰۱ یک توصیه‌نامه است و مقادیر آن در متن سند به‌عنوان Guidance Values ارائه شده‌اند؛ بنابراین نباید آنها را بدون توجه به ماهیت سند، معادل یک Maximum Legal Limit یا حداکثر حد مجاز قانونی الزام‌آور دانست [۱].
با این حال، توصیه‌نامه نقش عملی مهمی برای این مقادیر در نظر گرفته است. از جمله، استفاده از آنها برای ارزیابی پذیرش مواد اولیه و خوراک، تعیین حدود بحرانی در سیستم HACCP و انجام اقدامات احتیاطی و ارزیابی ریسک در صورت تجاوز از مقادیر توصیه‌شده [۱].
- نکته مهم برای آزمایشگاه‌ها و صنعت خوراک دام یا دامداری‌ها
کاهش برخی حدود توصیه‌شده برای مایکوتوکسین‌ها، نیاز به توانمندی تجزیه‌ای مناسب را افزایش می‌دهد. آزمایشگاه‌ها باید بتوانند در غلظت‌های پایین‌تر، اندازه‌گیری چند مایکوتوکسین را با عملکرد مناسب انجام دهند و موضوعاتی مانند LOQ، صحت، دقت، عدم قطعیت اندازه‌گیری و کنترل کیفیت را در نظر بگیرند. از سوی دیگر، نتیجه آزمایش تنها زمانی قابل اتکا است که نمونه‌برداری نیز نماینده واقعی محموله باشد. توصیه‌نامه جدید تأکید می‌کند که مواد اولیه‌ای که مستقیماً در جیره حیوان مصرف می‌شوند باید به‌گونه‌ای ارزیابی شوند که مصرف آنها در جیره روزانه موجب مواجهه حیوان با سطحی بالاتر از سطح متناظر خوراک کامل نشود [۱]. همچنین با توجه به تأکید بر پایش همزمان، استفاده از روش‌های مناسب برای اندازه‌گیری چندمایکوتوکسینی (Multi-mycotoxin analysis)، مواد مرجع و آزمون‌های مهارت می‌تواند برای اطمینان از کیفیت نتایج آزمایشگاهی اهمیت بیشتری پیدا کند.
- روش آنالیز پیشنهادی در کارخانجات خوراک دام، طیور و مراکز تولید فراورده‌های دامی
همان‌طور که اشاره شد، حدود مجاز توصیه‌شده جدید اتحادیه اروپا می‌توانند در کنترل مواد اولیه و خوراک در کارخانه‌های تولید خوراک دام و واحدهای دامپروری مورد استفاده قرار گیرند. اجرای مؤثر این کنترل‌ها در عمل، علاوه بر روش‌های دقیق آزمایشگاهی، به سرعت تصمیم‌گیری، سهولت انجام آزمون و دسترسی به نتایج در زمان مناسب نیز وابسته است. در شرایطی که حجم نمونه‌ها بالا است یا تصمیم‌گیری درباره پذیرش یک نمونه باید در مدت کوتاهی انجام شود، استفاده از روش‌های سریع غربالگری می‌تواند به کاهش زمان کنترل و تسهیل فرآیند پایش کمک کند.
در همین راستا، aokin FP Analyzer (AOKIN – FP Analyzer) با استفاده از کیت‌های اختصاصی، امکان اندازه‌گیری سریع مایکوتوکسین‌ها را فراهم می‌کند. این روش شامل استخراج و پاک‌سازی نمونه با ستون‌های SPE و IAC و سپس اندازه‌گیری با فناوریFluorescence Polarization در دستگاه FP Analyzer است. چنین روش‌هایی می‌توانند به‌عنوان ابزاری سریع برای پایش اولیه و پشتیبانی از تصمیم‌گیری درباره مواد اولیه و خوراک در کنار روش‌های آزمایشگاهی مورد استفاده قرار گیرند. همچنین آموزش کاربری این دستگاه بسیار راحت‌تر از تکنیک‌های کروماتوگرافی است.
برای کسب اطلاعات بیشتر در این زمینه با ما در تماس باشید.
عکس ۱ – دستگاه FP Analyzer برای غربالگری سریع مایکوتوکسین‌ها
- نتیجه‌گیری
توصیه‌نامه Commission Recommendation (EU) ۲۰۲۶/۱۸۰۱ را می‌توان یکی از به‌روزرسانی‌های مهم اتحادیه اروپا در زمینه کنترل مایکوتوکسین‌های خوراک دام دانست. مهم‌ترین تغییرات آن شامل توجه بیشتر به گونه حیوانی، تأکید بر بررسی پایش همزمان پنج گروه مایکوتوکسین و سختگیرانهتر شدن حدود توصیه‌شده در بسیاری از موارد است. برای ایران نیز اهمیت این توصیه‌نامه بیش از آنکه در مقایسه ساده اعداد باشد، در فراهم کردن یک مبنای علمی جدید برای بررسی مقادیر پیشنهادی INSO ۵۹۲۵:۱۳۹۹، طبقه‌بندی گونه‌های حیوانی، روش‌های آزمون، پایش و ارزیابی ریسک است.
منابع
[1] Commission Recommendation (EU) 2026/1801 of 24 July 2026 on the presence of deoxynivalenol, zearalenone, ochratoxin A, T-2 and HT-2 toxins and fumonisins in feed. Official Journal of the European Union, L 2026/1801, 28 July 2026. EUR-Lex — Recommendation (EU) 2026/1801
[2] European Commission (2013) Commission Recommendation of 27 March 2013 on the presence of T-2 and HT-2 toxin in cereals and cereal products (2013/165/EU). Official Journal of the European Union, L 91, 3 April 2013, pp. 12–15. EUR-Lex — Recommendation 2013/165/EU
[3] Iranian National Standardization Organization (INSO) (2020) Food and feed — Maximum tolerated level of mycotoxins. INSO 5925:1399, 1st Revision. Tehran, Iran. INSO ۵۹۲۵:۱۳۹۹ — متن استاندارد
[4] European Commission (2016) Commission Recommendation (EU) 2016/1319 of 29 July 2016 amending Recommendation 2006/576/EC as regards deoxynivalenol, zearalenone and ochratoxin A in pet food. Official Journal of the European Union, L 208, 2 August 2016, pp. 58–60. EUR-Lex — Recommendation (EU) 2016/1319
[5] EFSA CONTAM Panel (2017) Scientific Opinion on the risks to human and animal health related to the presence of deoxynivalenol and its acetylated and modified forms in food and feed. EFSA Journal 15, 4718. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2017.4718
[6] EFSA CONTAM Panel (2017) Scientific opinion on the risks for animal health related to the presence of zearalenone and its modified forms in feed. EFSA Journal 15, 4851. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2017.4851
[7] EFSA CONTAM Panel (2023) Risks for animal health related to the presence of ochratoxin A (OTA) in feed. EFSA Journal 21, 8375. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2023.8375
[8] EFSA CONTAM Panel (2018) Scientific Opinion on the risks for animal health related to the presence of fumonisins, their modified forms and hidden forms in feed. EFSA Journal 16, 5242. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2018.5242
[9] EFSA CONTAM Panel (2022) Scientific Opinion on the assessment of information as regards the toxicity of fumonisins for pigs, poultry and horses. EFSA Journal 20, 7534. https://doi.org/10.2903/j.efsa.2022.7534
